ประวัติความเป็นมา

ประวัติอำเภอปากพะยูน

อําเภอปากพะยูน จังหวัดพัทลุง
1. คําขวัญประจําอําเภอปากพะยูน
ทะเลสาบงาม เมืองสามแผนดิน ถิ่นรังนกนางแอน
แทนพระนอนยอดเขา ภูมิลําเนาสัตวน้ํากรอย
2. ประวัติ
ปากพะยูน เดิมมีประชากรอาศัยอยูนอย ตอมาเมื่อประชาชนเขามาอาศัยจับสัตวน้ําไดรับ
ผลประโยชนมาก ประชาชนจากถิ่นตาง ๆ ก็เริ่มอพยพเขามาตั้งบานเรือนตามริมฝงทะเลสาบมากขึ้น เจา
เมืองพัทลุงจึงตั้งหัวหนาคอยควบคุมดูแล เรียกวา “หัวเมือง” มีหนาที่ปกครองระงับทุกขบํารุงสุขแก
ประชาชนในเขตนี้ ทั้งมีหนาที่เปนนายดานตรวจคนเขาออกระหวางเมืองพัทลุงกับเมืองสงขลา
ตอมา ในป พ.ศ. 2439 พระบาทสมเด็จพระจุลจอมเกลาเจาอยูหัว ไดทรงตั้งมณฑล
นครศรีธรรมราชขึ้น ประกอบดวย เมืองนครศรีธรรมราช เมืองสงขลา เมืองพัทลุง และหัวเมืองแขก 7
หัวเมือง เมืองพัทลุงไดแบงการปกครองออกเปน 3 อําเภอ คือ อําเภอกลางเมือง อําเภออุดร และ
อําเภอทักษิณ ตอมาอําเภอทักษิณ ไดเปลี่ยนชื่อเปนอําเภอปากพะยูน เมื่อวันที่ 5 มีนาคม พ.ศ.2445
เมื่อเริ่มกอตั้ง อําเภอปากพะยูนมีอาณาเขตกวางขวางมาก คือ มีตําบลในการปกครองถึง 17
ตําบล ไดแก
ตําบลปากพะยูน ตําบลเกาะหมาก ตําบลเกาะนางคํา ตําบลฝาละมี ตําบลโคก
ทราย ตําบลปาบอนเหนือ ตําบลปาบอนต่ํา ตําบลทามะเดื่อ ตําบลนาปะขอ ตําบลตะโหมด
ตําบลจองถนน ตําบลเขาชัยสน ตําบลคูหาใต ตําบลกําแพงเพชร ตําบลยางทอง ตําบลทา
ชะมวง และ ตําบลหวยลึก
ตอมา พ.ศ. 2477 ไดโอนตําบลทาชะมวง ตําบลคูหาใต ตําบล
กําแพงเพชร ไปขึ้นกับอําเภอรัตภูมิ จังหวัดสงขลา และเมื่อมีการตั้งอําเภอเขาชัยสน เมื่อ พ.ศ.2496 จึง
ไดโอนตําบลจองถนน ตําบลนาปะขอ ตําบลทามะเดื่อ ตําบลตะโหมด ตําบลเขาชัยสน ไปขึ้นกับอําเภอ
เขาชัยสน สวนตําบลยางทองไดโอนไปขึ้นกับจังหวัดสงขลา เมื่อใดไมปรากฏหลักฐาน ตอมาเมื่อ พ.ศ.
2526 ไดแยกตําบลปาบอนเหนือ ตําบลปาบอนต่ํา ตําบลโคกทราย ตั้งเปนกิ่งอําเภอปาบอน และ ยก
ฐานะเปนอําเภอปาบอนในเวลาตอมา
คําวา “ปากพะยูน” สันนิษฐานวามาจากคําวา “ปลาพะยูน” ซึ่งเปนสัตวน้ําที่เลี้ยงลูกดวยนมมี
ลักษณะคลายกับปลาวาฬ เพราะเชื่อกันวาสมัยกอนมีพะยูนอยูมากในทะเลสาบสวนนี้ แตบางแหลงวา
มาจากคําวา “ปากพูน” ซึ่งแปลวา “ปากน้ํา
อําเภอปากพะยูน อาจเหมือนกับอําเภอชนบททั่วไป แตหากไดพิจารณาอยางถองแท ไมวาจะ
เปนชัยภูมิ ที่ตั้ง ชื่อหมูบาน ตําบล และชื่อเกาะตาง ๆ ลวนแลวแตมีความเกี่ยวพันกับตํานาน หรือนิทาน
ปรําปราของชาวพื้นบานแทบทั้งสิ้น เชน ตํานานเรื่องนางเลือดขาว เจาฟาคอลาย บานคายทาทิศครู
วัดทุงขุนหลวง เกาะบรรทม เปนตน ในประวัติศาสตรของเมืองพัทลุง ไดบันทึกไววา พระยากุมารกับ

พระนางเลือดขาว ไดตั้งเมืองพัทลุงขึ้นครั้งแรกที่ “บานพระเกิด” (ซึ่งเปนชื่อหมูบานหนึ่งของตําบลฝาละมี
อําเภอปากพะยูน) เมื่อราว พ.ศ.1832 ในสมัยกรุงสุโขทัย กอนที่จะยายไปอยูที่อําเภอสทิงพระ จังหวัด
สงขลา
ในสมัยรัตนโกสินทรศก 108 ตรงกับ พ.ศ.2432 พระบาทสมเด็จพระจุลจอมเกลาเจาอยูหัว
รัชกาลที่ 5 ไดเสด็จประพาสปากพะยูน โดยประทับแรมพลับพลาที่หมูเกาะรังนก ชื่อ“เกาะสี่เกาะหา” ดัง
ปรากฏรอยจารึกพระปรมาภิไธย จ.ป.ร. 108 ที่หนาผาเทวดา เกาะสี่เกาะหา และขอความในหลักฐาน
จดหมายเหตุเสด็จประพาสแหลมมลายู ร.ศ. 108 ความวา “....ไดจารึกอักษร จ.ป.ร. และศักราช 108 ไว
ที่หนาเพิงศาลเทวดาแหงหนึ่งเปนศิลาปูนเราะงาย แลวลงเรือไปเขาชัน เปนเกาะใหญของเมืองพัทลุง อยู
หลังเกาะสี่เกาะหา ระยะทางชั่วโมงหนึ่ง ตั้งขายไลกระจง ในที่ที่ไลนั้นเปนปาคอแหลมกวางสักสี่สิบวา
เทานั้น ขึงขายสกัดไดเกือบตลอด....”
อําเภอปากพะยูนเปนอําเภอเกาแก ที่ตั้งขึ้นในยุคแรกของการเปลี่ยนแปลงการปกครองจากระบบ
จตุสดมภ หรือ ระบบกินเมือง เปนระบบมณฑลเทศาภิบาล เหตุการณสําคัญทางประวัติศาสตรของ
อําเภอปากพะยูน สามารถสรุปได ดังนี้

วัน เดือน ป เหตุการณสําคัญ
สมัยกรุงศรีอยุธยา
พ.ศ.2375
พ.ศ.2432
22 กรกฎาคม 2432
พ.ศ.2437
พ.ศ.2439
1 กุมภาพันธ 2442
5 มีนาคม 2445
9 – 10 มิถุนายน 2445
8 พฤษภาคม 2450
มิถุนายน 2450
- เกิดชุมชนบานพระเกิด ตําบลฝาละมี ชุมชนบานทุงขุนหลวง
ตําบลหารเทา
- เมืองคชราชา (บานพระเกิด) ขึ้นกับเมืองพัทลุง
- เมืองคชราชา (บานพระเกิด) ขึ้นกับเมืองสงขลา
- พระบาทสมเด็จพระจุลจอมเกลาเจาอยูหัว เสด็จประพาสเกาะสี่
เกาะหา
- ยกบานพระเกิด ขึ้นกับแขวงปากพะยูน
- ตั้งแขวงปากพะยูน เปนอําเภอทักษิณ
- พระศิริธรรมมุณี (มวง) วัดทาโพธิ์ ผูอํานวยการจัดการศึกษา
มณฑลนครศรีธรรมราช จัดการศึกษาครั้งแรกที่อําเภอทักษิณ
- อําเภอทักษิณ เปลี่ยนชื่อเปน อําเภอปากพะยูน
- สมเด็จเจาฟากรมพระยานริศรานุวัดติวงศ เสด็จตรวจราชการที่
เกาะสี่เกาะหา และอําเภอปากพะยูน
- รับเสด็จพระเจาลูกยาเธอเจาฟากรมขุนลพบุรีราเมศวร ที่เกาะสี่
เกาะหา และอําเภอปากพะยูน
- รับเสด็จพระองคเจานิพันธ และ พระเจานองยาเธอ กรมขุนคีรีรัช
สังกาศ ที่เกาะสี่เกาะหา และอําเภอปากพะยูน

 

กันยายน 2450
กรกฎาคม 2455
พ.ศ.2477
พ.ศ.2496
พฤษภาคม 2526
มิถุนายน 2529
กุมภาพันธ 2535
มิถุนายน 2536
- รับเสด็จพระเจานองยาเธอกรมหลวงนเรศวรฤทธิ์ ที่เกาะสี่เกาะหา
- สมเด็จพระมหาสมณะเจากรมหลวงวชิรญาณวโรรส เสด็จตรวจ
ราชการคณะสงฆวัดบอหมาแปะ (วัดรัตนาราม)
- โอนตําบลทาชะมวง ตําบลคูหาใต ตําบลกําแพงเพชร ไปขึ้นกับ
อําเภอรัตภูมิ จังหวัดสงขลา
- โอนตําบลจองถนน ตําบลนาปะขอ ตําบลทามะเดื่อ ตําบลตะ
โหมด ไปขึ้นกับตําบลเขาชัยสน
- แยกตําบลโคกทราย ตําบลหนองธง ตําบลปาบอน ตั้งเปนกิ่ง
อําเภอปาบอน
- ฯพณฯ พลเอกเปรม ติณสูลานนท เปนประธานเปดโรงพยาบาล
ปากพะยูน
- สมเด็จพระเทพรัตนราชสุดาสยามบรมราชกุมารี เสด็จเยี่ยม
โรงเรียน ต.ช.ด.บานควนนกหวา หมูที่ 5 ตําบลหารเทา อําเภอ
ปากพะยูน
- นายชวน หลีกภัย นายกรัฐมนตรี เปดที่วาการอําเภอหลังใหม
(หลังปจจุบัน)

 

แบ่งการปกครองออกเป็น 7 ตำบล  คือ
ตำบลปากพะยูน  มีจำนวน 6 หมู่บ้าน
ตำบลดอนประดู่  มีจำนวน 11  หมู้บ้าน
ตำบลเกาะนางคำ  มีจำนวน 6 หมู่บ้าน
ตำบลเกาะหมาก มีจำนวน 11 หมู่บ้าน
ตำบลฝาละมี มีจำนวน 11 หมู่บ้าน
ตำบลหารเทา  มีจำนวน 11 หมู่บ้าน
ตำบลดอนทราย  มีจำนวน  6  หมู่บ้าน

 

 

 

(Visited 545 times, 1 visits today)